Projekt „Integracja Seniorów”
W ramach realizacji projektu „Integracja Seniorów” – wspólnie poznajemy historię i tradycję lokalną”, współfinansowanego przez Gminę Zaklików, przedstawiciele Stowarzyszenia Ziemi Zaklikowskiej im. Anny Nagórskiej z grupą seniorów, w dniach 12-13 sierpnia 2026 r. zwiedzali Tarnów, Zalipie, Tuchów, Biecz oraz Sanktuarium w Binarowej.
Głównym punktem wyjazdu było poszerzenie wiadomości o historii i współczesności Tarnowa, który pozostaje nieco w cieniu Krakowa, a jest jednym z najładniejszych miast o bogatej historii. Uczestnicy wycieczki mogli dowiedzieć się o początkach grodu i miasta, sięgającego średniowiecza, Miasto było lokowane w 1330 r. za czasów króla Władysława Łokietka, choć pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z 1105 r. Rozwojowi miasta sprzyjało położenie na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych. Przez wieki Tarnów pozostawał miastem prywatnym, należącym do rodów szlacheckich. Największy wpływ na jego rozwój miały rody Tarnowskich i Sanguszków.
XVI wiek to okres rozkwitu i renesansowego charakteru miasta, które zachowało się w dużej mierze do dzisiaj. W 1772 roku w wyniku I rozbioru Polski Tarnów znalazł się pod zaborem austriackim. W XIX wieku miasto stało się ważnym ośrodkiem galicyjskim i zyskało połączenie kolejowe.
Tarnów odzyskał niepodległość jako pierwsze miasto w Polsce 31 października 1918 roku. W czasie II wojny światowej Tarnów dzielił tragiczne losy państwa i narodu polskiego, choć uniknął większych zniszczeń wojennych. W wyniku holocaustu przestała natomiast istnieć, wymordowana przez Niemców, liczna społeczność żydowska, stanowiąca w 1939 r. 45% ogółu mieszkańców.
W okresie PRL miasto przekształciło się w silny ośrodek przemysłowy. Obecnie największym wyzwaniem dla Tarnowa jest postępująca depopulacja. Obecnie miasto liczy nieco ponad 100 tys. mieszkańców (w 1996 r miało ponad122 tys. osób)
Centralnym punktem Tarnowa jest malowniczy Rynek, otoczony renesansowymi kamienicami z podcieniami. W sercu placu wznosi się gotycko-renesansowy Ratusz, jeden z najpiękniejszych w Polsce. Jego charakterystyczna attyka i wieża zegarowa przyciągają wzrok, a wewnątrz znajduje się oddział Muzeum Okręgowego, prezentujący zbiory sztuki i rzemiosła. W Ratuszu uczestnicy wycieczki spotkali się z Andrzejem Szpunarem, przewodniczącym Tarnowskiego Towarzystwa Kulturalnego, które powstało w 1990 r. Przewodniczący omówił działalność Towarzystwa, które koncentruje się przede wszystkim na inspirowaniu i prowadzeniu szerokich badań naukowych ze wszystkich dziedzin dotyczących głównie Tarnowa i regionu. Najważniejszym dziełem Towarzystwa jest wydawany cyklicznie Rocznik Tarnowski.
Duże wrażenie zrobiła na uczestnikach wycieczki, położona obok Rynku, monumentalna Bazylika Katedralna, wzniesiona w XIV wieku. To jeden z najważniejszych zabytków sakralnych Tarnowa. W jej wnętrzu znajdują się nagrobki rodu Tarnowskich i Ostrogskich, w tym renesansowy pomnik hetmana Jana Tarnowskiego, uznawany za arcydzieło sztuki funeralnej. Katedra zachwyca także witrażami i bogatym wystrojem.
Ważną rolę w historii miasta odgrywa Tarnowskie Muzeum Diecezjalne, założone w 1888 roku, które jest jednym z najstarszych tego typu w Polsce. Znajduje się w zabytkowych kamienicach przy placu Katedralnym i gromadzi cenne dzieła sztuki sakralnej, w tym gotyckie rzeźby i obrazy.
Z bogatej historii żydowskiej niewiele do dzisiaj zostało, a wśród nielicznych jej świadectw jest cmentarz żydowski, założony w XVI wieku. To jeden z najstarszych i najlepiej zachowanych kirkutów w Polsce, z ponad 3 tysiącami macew. Innym śladem pozostawionym przez dawnych mieszkańców jest bima synagogi. Stoi ona na placu Starej Synagogi. To jedyna pozostałość po synagodze zniszczonej przez Niemców w czasie wojny. Ten symboliczny element przypomina o dawnej świetności tarnowskiej społeczności żydowskiej.
Tarnów zachował fragmenty średniowiecznych murów obronnych, które otaczały miasto. Przy ulicy Wałowej można zobaczyć odrestaurowane fragmenty fortyfikacji oraz basztę, co stanowi ciekawy przykład dawnej architektury obronnej.
Tarnów, to także miejsce rodzinne znanych postaci. Najsłynniejszą jest niewątpliwie generał Józef Bem, urodzony w 1794 r., którego Mauzoleum znajduje się w Parku Strzeleckim. Zostało ono wzniesione w 1929 roku, gdzie spoczywają jego prochy sprowadzone z Turcji. Bohater powstania listopadowego, Wiosny Ludów oraz walk o niepodległość Węgier, Józef Bem jest symbolem patriotyzmu i odwagi. Co roku organizowane są tu uroczystości upamiętniające generała, a jego życie i dokonania są tematem licznych wystaw w lokalnych muzeach. Mauzoleum, zaprojektowane przez Adolfa Szyszko-Bohusza, ma formę sarkofagu wspartego na sześciu kolumnach, umieszczonego na podwyższeniu w centralnej części parku. Prochy Bema spoczywają w brązowej urnie, a całość otacza basen wodny, symbolizujący oddzielność od świata żywych, nawiązujący do muzułmańskiego zwyczaju, w którym Bem został pochowany w Turcji jako Murad Pasza. Napisy na mauzoleum są w czterech językach (polskim, węgierskim, arabskim i tureckim). Jeden z nich głosi: „Józef Bem – Bohater Polski i Węgier”.
Inną znaną postacią urodzoną w Tarnowie jest Roman Brandstaetter, wybitny polski pisarz, poeta i dramaturg. Urodził się w 1906 roku w rodzinie żydowskiej. Przeszedł na katolicyzm, co miało wpływ na jego twórczość, w której podejmował tematy religijne i egzystencjalne. Jego najbardziej znane dzieła to m.in. „Jezus z Nazarethu” oraz „Kroniki Asyryjskie”. W Tarnowie pamięć o Brandstaetterze jest żywa – w mieście znajduje się tablica pamiątkowa, a jego twórczość jest promowana podczas wydarzeń kulturalnych.
Tarnów był pierwszym miastem Galicji, w którym uruchomiono tramwaj konny (w 1911 roku). Choć tramwaje zniknęły z ulic w 1942 roku, ich historia jest przypominana w lokalnych muzeach.
Tarnów to miasto, które oferuje coś dla każdego – od miłośników historii i sztuki, przez fanów literatury, po osoby szukające spokojnego miejsca na weekendowy pobyt. Spacer po renesansowym Rynku, zwiedzanie katedry, zaduma na cmentarzu żydowskim czy odkrywanie śladów Bema i Brandstaettera, to tylko niektóre z atrakcji. Dodatkowym atutem jest kameralna atmosfera, która pozwala cieszyć się urokiem miasta bez tłumów turystów. Tarnów to nie tylko zabytki, ale także żywa kultura. Lokalne kawiarnie, festiwale i wydarzenia artystyczne, takie jak Tarnowska Nagroda Filmowa czy Dni Tarnowa, sprawiają, że miasto tętni życiem.
Niedaleko Tarnowa leży niezwykła, najbardziej malownicza wieś w Polsce – Zalipie. Miejscowość słynie z kolorowych malowideł. Mieszkańcy (głównie kobiety) także współcześnie malują kwiaty na ścianach chat, a także na studniach, ogrodzeniach, kurnikach, a nawet budach dla psów.
Zwyczaj wywodzi się z końca XIX wieku, kiedy to w ówczesnych „dymnych chatach” bez kominów sadza osadzała się na ścianach. Kobiety bieliły ściany i zaczęły zakrywać plamy malowanymi kwiatami.
W miejscowości warto zobaczyć Zagrodę Felicji Curyłowej (słynnej lokalnej malarki) oraz Dom Malarek, który jest centrum życia kulturalnego i twórczości ludowej. Seniorzy z Zaklikowa na miejscu mogli podziwiać historyczne wytwory kultury ludowej, jak i współczesny wygląd domów mieszkańców Zalipia.
Kolejnym punktem zwiedzania w następnym dniu był Tuchów, miasto średniowieczne z 1341 r. które słynie z tradycji winiarskich. Odbywa się tu nawet cykliczny Międzynarodowy Festiwal Wina TUCHOVINIFEST. Tuchów kojarzony jest także z tradycją wyrobów wędliniarskich (m.in. z tuchowskiej kiełbasy), a także pięknego położenia i walorów turystycznej. Głównym punktem dla uczestników wycieczki było zobaczenie Bazyliki Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Tuchowie. Ten piękny, barokowy kościół i sanktuarium maryjne jest celem podróży wielu pielgrzymów odwiedzających tę okolicę. W środku znajduje się znany obraz Matki Bożej Tuchowskiej z XVI w.. Pobyt w Tuchowie był także okazją do spotkania z siostrami Józefitkami, na czele z siostrą Stefanią Jaworską , która przez wiele lat była siostrą przełożoną Zgromadzenia na Radnej Górze.
Po tych pełnych wzruszenia chwilach, grupa z Zaklikowa wyruszyła do Biecza, który nazywany jest „Małym Krakowem”, ze względu na wspaniale zachowaną średniowieczną architekturę i mury obronne.
W Bieczu, który otrzymał prawa miejskie w 1257 r., zachował się unikatowy układ urbanistyczny z renesansowo-klasycystycznym Ratuszem i wysoką na 56 metrów wieżą. W Ratuszu działa Muzeum Dawnego Prawa ze słynną Szkołą Katów. Biecz na przełomie lat 1311 i 1312 przez kilka miesięcy pełnił funkcję stolicy Polski, kiedy przebywał tu król Władysław Łokietek.
Do najwspanialszych zabytków Biecza należy gotycka Kolegiata Bożego Ciała z końca XV w. (ok. 1480 r.) Świątynia zachwyca swoim wnętrzem. Przy wejściu do prezbiterium znajduje się XV-wieczna tęcza przedstawiająca scenę ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Po bokach znajdują się stalle z XVII w. Przy samym ołtarzu znajduje się pulpit muzyczny z 1633 roku, będący jedynym takim zabytkiem w Polsce.
Ołtarz został wykonany w 1604 roku. W centrum ołtarza znajduje się XVI-wieczny obraz Zdjęcie z krzyża, który powstał z kręgu Michała Anioła. Jest on jednym z trzech takich obrazów na świecie. Nad obrazem znajduje się scena przedstawiająca Zaśnięcie Matki Boskiej, wykonana przez syna Wita Stwosza – Stanisława Stwosza. Najwyżej znajduje się scena koronacji Matki Boskiej, a nad nią rzeźba św. Michała Archanioła. Po lewej znajduje się XVII-wieczny ołtarzyk Niepokalanego Poczęcia, nazywany często drzewem genealogicznym Najświętszej Maryi Panny.
Po obu stronach prezbiterium znajdują się późnorenesansowe, bogato rzeźbione stalle. Po lewej stronie znajduje się Oratorium Świętej Jadwigi, gdzie według podań często się modliła. Od 2006 roku po lewej stronie od Oratorium znajduje się relikwiarz z relikwiami św. Jadwigi.
W Bieczu powstał także najstarszy szpital w Polsce: Znajduje się tu ufundowany w XIV wieku przez królową Jadwigę Szpital Świętego Ducha, uznawany za najstarszy zachowany budynek szpitalny w kraju.
Do wybitnych postaci historycznych związanych z Bieczem należy zaliczyć Marcina Kromera (1512-1589), znanego kronikarza i geografa, sekretarza króla Zygmunta Starego, a później biskupa warmińskiego. Inną znaną postacią jest Wacław Potocki – jeden z najważniejszych poetów polskiego baroku; pełnił funkcję podstarościego i sędziego grodzkiego w Bieczu. To tutaj stworzył swoje słynne dzieło „Wojna chocimska”, a po śmierci został pochowany w kryptach tutejszego klasztoru franciszkanów.
Biecz niewątpliwie urzeka swoją historią i zabytkami. To miejsce, do którego warto wracać na nieco dłużej, co podkreślali uczestnicy wycieczki.
Ostatnim punktem wycieczki było zwiedzanie, położonego kilka kilometrów od Biecza, Kościoła pw. św. Michała Archanioła w Binarowej z około 1500 r. Znajduje się on na szlaku architektury drewnianej województwa małopolskiego i uznawany jest za jeden z najcenniejszych drewnianych późnogotyckich kościołów w Polsce i Europie. 5 lipca 2003 roku kościół w Binarowej został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Było to docenienie harmonijnego połączenia walorów historycznych, architektonicznych i artystycznych Sanktuarium w Binarowej posiada najcenniejszą polichromię spośród wszystkich drewnianych kościołów Małopolski, co było podkreślane
i objaśniane przez przewodnika.
Cały wyjazd przyniósł wiele wrażeń i doświadczeń. Uczestnicy poszerzyli swoją wiedzę z historii, kultury i tradycji lokalnej. Ważne były także kontakty i relacje międzyludzkie, a wspólny czas pozostanie miłym wspomnieniem. Zgłoszono też postulat, by projekt był kontynuowany w kolejnej edycji, a uczestnicy już wysuwali propozycje różnych działań i ciekawe miejsca, które warto zwiedzić.
Waldemar Plennikowski – koordynator projektu
